Rachunek za energię elektryczną w firmie bywa trudny do zrozumienia, bo nie składa się wyłącznie z ceny samego prądu. Obok energii czynnej, opłat dystrybucyjnych, stawek jakościowych czy abonamentowych mogą pojawić się także pozycje, których przedsiębiorca wcześniej w ogóle nie brał pod uwagę. Jedną z nich jest opłata za energię bierną. Dla wielu małych firm brzmi to jak techniczny szczegół zarezerwowany dla dużych zakładów przemysłowych, ale w praktyce problem może dotyczyć również warsztatu, sklepu, chłodni, biura z dużą liczbą urządzeń elektronicznych, obiektu z fotowoltaiką, pompami, klimatyzacją czy rozbudowanym oświetleniem LED.
Energia bierna nie jest energią, którą firma zużywa w prostym znaczeniu tego słowa, czyli nie zamienia się bezpośrednio na światło, ciepło, ruch maszyny czy pracę komputera. Jest jednak potrzebna niektórym urządzeniom do wytworzenia pola magnetycznego lub elektrycznego. Problem zaczyna się wtedy, gdy jej ilość przekracza dopuszczalny poziom albo gdy instalacja oddaje do sieci energię bierną pojemnościową. Wtedy na fakturze mogą pojawić się dodatkowe koszty, które nie zawsze wynikają z większej liczby przepracowanych godzin czy wyższego zużycia energii czynnej.
Energia czynna to ta część energii elektrycznej, za którą przedsiębiorca płaci najchętniej, choć oczywiście wolałby płacić mniej. To ona wykonuje użyteczną pracę: zasila komputer, napędza silnik, ogrzewa urządzenie, świeci lampą, chłodzi produkt w lodówce albo pozwala działać maszynie. Jeżeli firma ogranicza czas pracy urządzeń, wymienia sprzęt na energooszczędny albo poprawia organizację pracy, zwykle próbuje zmniejszyć właśnie zużycie energii czynnej.
Energia bierna działa inaczej. Nie wykonuje pracy użytecznej wprost, lecz krąży pomiędzy siecią a odbiornikiem. Jest związana z charakterem pracy urządzeń elektrycznych. Część sprzętu jej potrzebuje, aby działać prawidłowo, ale dla systemu elektroenergetycznego jej nadmiar jest kłopotliwy. Obciąża sieć, ogranicza jej przepustowość i może powodować dodatkowe straty. Dlatego dystrybutorzy energii rozliczają nie tylko to, ile energii czynnej pobiera odbiorca, ale w określonych sytuacjach także to, jaki jest poziom energii biernej.
Najprościej można powiedzieć, że energia czynna jest tym, co firma faktycznie wykorzystuje do pracy, a energia bierna jest technicznym „towarzyszem” działania części urządzeń. Sama obecność energii biernej nie musi oznaczać problemu. Problemem jest jej nadmiar, nieprawidłowy charakter albo brak kontroli nad tym, co dzieje się w instalacji.
W praktyce przedsiębiorca najczęściej spotka się z dwoma pojęciami: energią bierną indukcyjną i energią bierną pojemnościową. Oba rodzaje mogą wpływać na rachunek, ale ich źródła i sposób rozliczania nie zawsze są takie same.
Energia bierna indukcyjna jest typowa dla urządzeń z silnikami, transformatorami, elektromagnesami i innymi elementami wymagającymi pola magnetycznego. Może pojawiać się tam, gdzie pracują sprężarki, pompy, wentylatory, urządzenia chłodnicze, maszyny produkcyjne, windy, duże systemy klimatyzacji albo starsze układy oświetleniowe. W małej firmie źródłem problemu może więc być nie tylko hala produkcyjna, ale też warsztat, restauracja, sklep spożywczy z chłodnictwem czy obiekt usługowy z wieloma odbiornikami indukcyjnymi.
Energia bierna pojemnościowa wiąże się z innym typem obciążeń. Może pojawiać się przy niektórych zasilaczach, falownikach, długich liniach kablowych, instalacjach fotowoltaicznych, układach elektronicznych, oświetleniu LED czy urządzeniach wyposażonych w elementy pojemnościowe. W ostatnich latach ten problem jest coraz częściej zauważany, bo firmy modernizują oświetlenie, montują falowniki, zasilacze awaryjne, systemy automatyki i instalacje OZE. Sama modernizacja nie jest błędem, ale może zmienić charakter pracy instalacji.
To ważne, ponieważ przedsiębiorca może mylnie uznać, że skoro wymienił oświetlenie na LED albo zamontował nowoczesne urządzenia, rachunek powinien spaść w każdej części. Czasami energia czynna rzeczywiście spada, ale w fakturze pojawia się nowa opłata za energię bierną. Bez analizy faktury i parametrów instalacji łatwo wtedy dojść do błędnego wniosku, że „prąd podrożał bez powodu”.
Opłaty za energię bierną dotyczą przede wszystkim odbiorców rozliczanych w taryfach dla firm i instytucji. Nie każda mała działalność od razu będzie miała taki problem, ale nie należy zakładać, że dotyczy on wyłącznie dużych zakładów. Wystarczy, że charakter odbiorników powoduje przekroczenie dopuszczalnych parametrów albo oddawanie energii biernej pojemnościowej do sieci.
W przypadku energii biernej indukcyjnej znaczenie ma relacja między energią bierną a energią czynną. Jeżeli pobór energii biernej indukcyjnej przekracza poziom określony w warunkach rozliczeń, dystrybutor może naliczyć opłatę za ponadumowny pobór energii biernej. W praktycznych opisach często pojawia się współczynnik tgφ, który pokazuje, jaka jest relacja energii biernej do czynnej. Dla przedsiębiorcy najważniejsze jest jednak nie samo zapamiętanie wzoru, ale sprawdzenie, czy na fakturze pojawiła się pozycja związana z energią bierną i czy powtarza się w kolejnych okresach.
Przy energii biernej pojemnościowej sytuacja bywa bardziej dotkliwa, ponieważ opłaty mogą być naliczane za każdą zarejestrowaną ilość takiej energii. Oznacza to, że nawet jeśli przedsiębiorca nie widzi dużego wzrostu energii czynnej, rachunek może wzrosnąć przez zjawisko, którego wcześniej nie kontrolował. To jeden z powodów, dla których po modernizacji instalacji, wymianie oświetlenia, montażu fotowoltaiki albo uruchomieniu nowych urządzeń warto przez kilka faktur obserwować nie tylko zużycie kWh, ale wszystkie pozycje związane z dystrybucją i parametrami energii.
Pierwszym krokiem nie jest zakup urządzenia kompensującego, lecz spokojne przeczytanie rachunku. Na fakturze warto szukać pozycji opisanych jako energia bierna, ponadumowny pobór energii biernej, energia bierna indukcyjna, energia bierna pojemnościowa, rozliczenie tgφ albo opłata za niedotrzymanie parametrów. Nazewnictwo może różnić się zależnie od sprzedawcy i dystrybutora, dlatego nie należy ograniczać się do jednego hasła.
Warto porównać kilka faktur z rzędu. Jednorazowa pozycja może wynikać z nietypowej pracy instalacji, zmiany urządzeń, awarii, sezonowości albo innego sposobu użytkowania obiektu. Jeżeli jednak opłata pojawia się regularnie, rośnie albo stanowi wyraźną część kosztów, trzeba potraktować ją jako sygnał do analizy. Szczególnie ważne jest sprawdzenie, czy problem dotyczy energii biernej indukcyjnej, pojemnościowej czy obu naraz. Każdy z tych przypadków może wymagać innego rozwiązania technicznego.
Przedsiębiorca powinien też zwrócić uwagę na moment, w którym opłaty zaczęły się pojawiać. Często pomaga proste zestawienie dat: kiedy wymieniono oświetlenie, kiedy zamontowano fotowoltaikę, kiedy uruchomiono klimatyzację, nową linię technologiczną, chłodnię, sprężarkę, pompę ciepła, zasilacz UPS albo system automatyki. Taka chronologia nie zastępuje pomiarów, ale ułatwia wskazanie potencjalnego źródła problemu.
Nie da się wskazać jednej listy urządzeń, która zawsze przesądza o konieczności kompensacji. Ta sama maszyna w jednej instalacji może nie powodować kosztów, a w innej może być istotnym źródłem energii biernej. Znaczenie ma moc urządzeń, sposób ich pracy, liczba godzin działania, obciążenie, stan instalacji, rodzaj sterowania i pozostałe odbiorniki pracujące w tym samym obiekcie.
Mimo to są grupy urządzeń, przy których warto zachować czujność. Należą do nich zwłaszcza:
Nie oznacza to, że firma powinna rezygnować z nowoczesnych rozwiązań. Przeciwnie, wiele modernizacji realnie obniża koszty i poprawia efektywność. Chodzi raczej o to, żeby po zmianach sprawdzić skutki uboczne. Energooszczędne urządzenie może zmniejszyć pobór energii czynnej, ale jednocześnie pogorszyć parametry energii biernej. Dopiero pełny obraz rachunku pokazuje, czy modernizacja działa tak, jak oczekiwano.
Kompensacja mocy biernej polega na ograniczeniu niepożądanego poboru lub oddawania energii biernej przez dobranie odpowiednich urządzeń do konkretnej instalacji. Najczęściej stosuje się baterie kondensatorów, baterie dławików albo bardziej rozbudowane układy automatycznej kompensacji. Ich zadaniem nie jest „produkowanie tańszego prądu”, lecz poprawa parametrów pracy instalacji tak, aby zmniejszyć lub wyeliminować dodatkowe opłaty.
Błąd polega na traktowaniu kompensacji jak gotowego produktu z półki, który można kupić wyłącznie na podstawie wysokości rachunku. Dobór urządzenia powinien wynikać z pomiarów. Innego rozwiązania może wymagać nadmiar energii biernej indukcyjnej, innego pojemnościowej, a jeszcze innego instalacja, w której obciążenie zmienia się w ciągu dnia. Źle dobrana kompensacja może nie pomóc, a w skrajnym przypadku pogorszyć sytuację.
Dlatego przed decyzją o montażu warto wykonać analizę faktur, sprawdzić profil pracy obiektu i przeprowadzić pomiary parametrów sieci. Fachowiec powinien ustalić, kiedy powstaje problem, przy jakich urządzeniach, w jakich godzinach i jak duża jest skala odchyleń. Dopiero wtedy można ocenić, czy wystarczy proste rozwiązanie, czy potrzebny będzie układ automatyczny, a może problem leży w konkretnym urządzeniu albo sposobie pracy instalacji.
Kompensacja ma sens przede wszystkim wtedy, gdy opłaty za energię bierną są powtarzalne, istotne kwotowo i wynikają z charakteru pracy instalacji, którego nie da się łatwo zmienić organizacyjnie. Jeżeli firma co miesiąc płaci dodatkowe kilkaset albo kilka tysięcy złotych, analiza opłacalności jest oczywista. Przy małych, sporadycznych kwotach decyzja wymaga większej ostrożności, bo koszt pomiarów, projektu i urządzeń może przewyższyć potencjalne oszczędności.
W praktyce warto policzyć prosty okres zwrotu. Należy zestawić roczne koszty opłat za energię bierną z kosztem analizy, zakupu, montażu i serwisowania urządzenia kompensacyjnego. Trzeba też uwzględnić, czy firma planuje zmiany w instalacji. Jeżeli za kilka miesięcy ma zostać wymieniona linia technologiczna, rozbudowana fotowoltaika albo zmieniony sposób ogrzewania i chłodzenia, dobór kompensacji przed tymi zmianami może być przedwczesny.
Nie zawsze najlepszą decyzją jest natychmiastowy montaż kompensatora. Czasami wystarczy wymiana wadliwego zasilacza, korekta pracy urządzeń, usunięcie nieużywanego obciążenia, zmiana konfiguracji falownika albo poprawa instalacji. W innych przypadkach bez kompensacji rachunki będą nadal zawierały niepotrzebne opłaty. Kluczowe jest więc nie hasło „kompensacja”, ale rzetelna diagnoza.
Najrozsądniej zacząć od faktur. Przedsiębiorca powinien zebrać rachunki z kilku lub kilkunastu miesięcy i sprawdzić, czy opłaty za energię bierną występują regularnie. Dobrze jest zanotować ich wysokość, rodzaj energii biernej oraz momenty, w których nastąpiły zmiany w instalacji. Już na tym etapie często widać, czy problem pojawił się po konkretnej modernizacji albo uruchomieniu nowego sprzętu.
Następnie warto sprawdzić umowę dystrybucyjną i taryfę. Nie chodzi o samą cenę energii czynnej, ale o zasady rozliczania parametrów jakościowych i energii biernej. Jeżeli firma nie rozumie pozycji na fakturze, powinna poprosić sprzedawcę lub dystrybutora o wyjaśnienie składników rachunku. To nie rozwiąże technicznego problemu, ale pozwoli ustalić, za co dokładnie naliczono opłatę.
Kolejny etap to analiza instalacji. Jeżeli opłaty są wyraźne, powtarzalne i nie dają się wyjaśnić jednorazowym zdarzeniem, warto zlecić pomiary osobie lub firmie zajmującej się kompensacją mocy biernej. Pomiary powinny objąć rzeczywistą pracę obiektu, a nie tylko chwilowy odczyt. W przeciwnym razie można nie uchwycić momentów, w których problem faktycznie powstaje.
Po pomiarach należy porównać warianty. Czasem rozwiązaniem będzie urządzenie kompensujące, czasem korekta instalacji, a czasem połączenie kilku działań. Dobrze przygotowana rekomendacja powinna zawierać nie tylko nazwę urządzenia, ale też uzasadnienie, przewidywany efekt, szacowany okres zwrotu i informację, jak kontrolować działanie systemu po montażu.
Najgorszym podejściem jest ignorowanie problemu przez wiele miesięcy. Opłata za energię bierną nie zniknie tylko dlatego, że przedsiębiorca jej nie rozumie. Jeżeli źródło zjawiska nadal pracuje, kolejne faktury będą powielały koszt. W skali roku może to oznaczać kwotę, która wystarczyłaby na analizę instalacji i częściową lub pełną kompensację.
Drugim błędem jest kupowanie kompensatora bez pomiarów. Sama obecność opłaty na fakturze nie mówi jeszcze, jakie urządzenie będzie właściwe. Zbyt proste rozwiązanie może nie obniżyć kosztów, a źle dobrane może wprowadzić kolejne problemy. W instalacjach z dużą zmiennością obciążenia szczególnie ważna jest automatyka i właściwe dopasowanie układu do rzeczywistego profilu pracy.
Trzecim błędem jest patrzenie wyłącznie na energię czynną. Firma może cieszyć się, że zużycie kWh spadło po modernizacji, a jednocześnie tracić część oszczędności przez energię bierną. Rachunek trzeba czytać całościowo, zwłaszcza po większych zmianach w instalacji elektrycznej.
Dla małej firmy energia bierna może wydawać się tematem zbyt specjalistycznym, ale jej skutki są bardzo konkretne: dodatkowe pozycje na fakturze i wyższe koszty stałe prowadzenia działalności. Nie trzeba znać wszystkich wzorów elektrotechnicznych, żeby rozsądnie podejść do problemu. Wystarczy zauważyć opłatę, sprawdzić jej powtarzalność, ustalić rodzaj energii biernej i nie podejmować decyzji technicznych na ślepo.
Najlepszy moment na reakcję jest wtedy, gdy opłaty dopiero zaczynają się pojawiać albo gdy firma planuje większą modernizację: wymianę oświetlenia, montaż fotowoltaiki, rozbudowę chłodnictwa, klimatyzacji, pomp, sprężarek lub systemów IT. Wtedy można od razu sprawdzić, czy oszczędności z modernizacji nie zostaną częściowo zjedzone przez nowe składniki rachunku.
Energia bierna nie musi być problemem, jeżeli jest kontrolowana. Problemem staje się dopiero wtedy, gdy przedsiębiorca widzi rosnący rachunek, ale nie wie, skąd bierze się dodatkowa opłata. W wielu przypadkach da się ją ograniczyć, lecz wymaga to nie zgadywania, tylko analizy faktur, pomiarów i dobrze dobranej kompensacji.
Zapoznaj się z ofertą świadczoną przez członków naszej grupy biznesowej, ponad 20 różnych firm i branż.
Dołącz swoją firmę
Marki / usługi
Soluma GroupSoluma Group © 2015-2020
Nasze portale
Umów rozmowę
bok@soluma.pl
